Samenvatting Geschiedenis VWO: Nieuwe politieke koers van de Sovjet-Unie en de val van de Berlijnse Muur
Stel je voor: het is de late jaren zestig en de Koude Oorlog lijkt wat minder gespannen. Tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten ontstaat een periode van ontspanning, bekend als de detente. Dit merk je ook in Duitsland, waar de twee delen, de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in het westen en de Duitse Democratische Republiek (DDR) in het oosten, langzaam nader tot elkaar komen. Hoe zat dat precies? Laten we dat stap voor stap uitpluizen, zodat je het perfect snapt voor je examen.
Hoe kwam er een betere band tussen BRD en DDR?
In 1969 neemt Willy Brandt het roer over als bondskanselier van de BRD. Anders dan zijn voorgangers, zoals Adenauer, die zich vooral richtten op nauwe banden met het Westen, zet Brandt in op een bredere aanpak. Hij wil niet alleen vasthouden aan de westerse allianties, maar ook de deur openzetten naar Oost-Europa. Die strategie noem je de Ostpolitik: een West-Duitse ontspanningspolitiek gericht op betere relaties met het Oostblok, vooral de DDR.
Aanvankelijk loopt het stroef. De DDR-leider Walter Ulbricht is koppig en eist eerst officiële erkenning als soevereine staat voordat hij meewerkt. De Sovjet-Unie, die de DDR steunt, raakt gefrustreerd door zijn starheid en zet hem in 1971 aan de kant voor Erich Honecker. Honecker is flexibeler en onder zijn bewind levert de Ostpolitik concrete resultaten op.
Zo accepteren de BRD en de Sovjet-Unie in 1970 de grenzen in Europa zoals die na de Tweede Wereldoorlog zijn vastgelegd. Dat is een opluchting voor Polen, dat eeuwenlang territory had verloren en nu zekerheid krijgt over de Oder-Neissegrens met de DDR. In 1972 erkennen BRD en DDR elkaar zelfs als gelijkwaardige staten, wat de DDR in 1973 lid maakt van de Verenigde Naties. Praktische voordelen volgen snel: er komen meer akkoorden, en onder strenge voorwaarden mogen sommige Oost-Duitsers voor het eerst naar West-Duitsland reizen. Onvoorstelbaar voorheen, toch? Toch blijft eenwording een droom voor de BRD; Honecker ziet de deling als permanent.
Gorbatsjovs hervormingen: glasnost en perestrojka
Fastforward naar 1985: Michail Gorbatsjov wordt leider van de Sovjet-Unie, de marxistisch-leninistische eenpartijstaat die sinds 1922 Oost-Europa domineert. De SU zit in het slop, voedseltekorten, een krakkelende economie en dalend vertrouwen in het communisme, dat streeft naar een klasseloze samenleving met gemeenschappelijk bezit. Gorbatsjov wil het systeem redden met twee pijlers: glasnost en perestrojka.
Glasnost staat voor openheid. Gorbatsjov versoepelt de censuur, stimuleert vrije meningsuiting en laat mensen kritiek leveren op de regering zonder represailles. Het breekt de verstikkende controle open.
Perestrojka betekent hervorming en richt zich op politieke en economische liberalisering. Denk aan meer marktvrijheid en ontwapening. Om dit kracht bij te zetten, schaft Gorbatsjov de Brezjnev-doctrine af. Die doctrine, genoemd naar de vorige leider, stond het Warschaupact toe om in te grijpen als een Oost-Europees land afweek van de communistische lijn opgelegd door Moskou. Nu krijgen satellietstaten ruimte voor eigen koers, vaak het einde van het communisme inluidend en de Sovjet-Unie verzwakend.
De val van de DDR en de Berlijnse Muur
Gorbatsjovs wind van verandering waait ook naar de DDR, maar Honecker gruwt ervan. Hij vreest de ondergang van zijn streng communistische regime en weigert glasnost of perestrojka. Toch borrelt onrust op. Oost-Duitsers zien via tv de welvaart in de BRD en vergelijken dat met hun eigen tekorten. In 1989 openen buurlanden als Hongarije hun grenzen, waardoor DDR-burgers via een omweg naar het Westen vluchten. Duizenden doen dat, wat de druk opvoert.
In de herfst van 1989 exploderen protesten in steden als Leipzig: mensen eisen democratie en vrijheid. Honecker kan ze niet neerslaan zonder Sovjet-hulp, maar Gorbatsjov weigert, de Brezjnev-doctrine is dood. Op 18 oktober 1989 wordt Honecker afgezet en vervangen door Egon Krenz, maar het is te laat. Op 9 november 1989 valt de Berlijnse Muur, symbool van de deling. Mensen stromen massaal naar het Westen; een enorme migratiestroom volgt, ook uit andere Oostbloklanden.
Deze exodus brengt uitdagingen voor de BRD, zoals werkloosheid. Oost-Duitsers zijn gewend aan staatsbanen in het communistische systeem en moeten wennen aan kapitalistische zelfstandigheid. In maart 1990 houdt de DDR vrije verkiezingen; de winnaars pleiten voor eenheid met de BRD. Frankrijk en het VK twijfelen, ze vrezen een te machtig Duitsland, maar akkoord gaat onder voorwaarden, zoals meer Europese integratie met een gemeenschappelijke munt.
Op 3 oktober 1990 herenigen Oost en West zich; Berlijn wordt hoofdstad. De bezettingsmachten keuren het goed dankzij Duitse toezeggingen voor Europese samenwerking. Gorbatsjovs val in 1991 markeert het einde van de Sovjet-Unie, die wordt Rusland. De Koude Oorlog eindigt, Oost-Europa opent zich.
Duitsland groeit uit tot leidende kracht in het nieuwe Europa onder kanselier Kohl, die Europese eenheid pusht. Waarom? Drie redenen: de centrale ligging, de unieke brugfunctie tussen Oost en West door de recente geschiedenis, en de sterkste economie van het continent. Zo wordt Duitsland hét anker in een verenigd Europa. Perfect om te onthouden voor je toetsvragen over deze omwentelingen!