NSB in de Tweede Wereldoorlog: de Nederlandse nazi-partij
Stel je voor: Nederland is bezet door de Duitsers, en er is een Nederlandse politieke partij die juist met de bezetters samenwerkt. Dat was de NSB, de Nationaal-Socialistische Beweging. Voor je geschiedenisexamen is het superbelangrijk om te snappen wat deze partij precies was, hoe ze ontstonden en welke rol ze speelden tijdens de Tweede Wereldoorlog. De NSB stond niet alleen voor fascisme, maar ontwikkelde zich later tot een voluit nazistische beweging, compleet met antisemitisme en steun aan de Duitse bezetters. Laten we dit stap voor stap doornemen, zodat je het goed kunt onthouden en toepassen in toetsen.
Wat was de NSB precies?
De NSB was een Nederlandse politieke partij die in 1931 werd opgericht door Anton Mussert, een ingenieur uit Amsterdam. In het begin was de partij vooral fascistisch geïnspireerd, net als Benito Mussolini's partij in Italië. Ze wilden een sterke leider, een corporatistische staat waarbij werkgevers en werknemers samenwerken onder overheidscontrole, en ze waren tegen het parlementaire systeem van Nederland. De NSB beloofde orde en welvaart in een tijd van economische crisis na de Grote Depressie. Maar naarmate de jaren vorderden, vooral toen Hitler in Duitsland aan de macht kwam, draaide de NSB steeds meer naar het nationaalsocialisme. Ze adopteerden de hakenkruisvlag, de groet 'Hou zee' (een soort Heil Hitler) en racistische ideeën. Voor je examen: onthoud dat de NSB nooit echt groot werd voor de oorlog, in 1937 haalden ze nog geen 8 procent van de stemmen, maar tijdens de bezetting groeide hun invloed omdat ze collaboreerden met de nazi's.
De ideologie van de NSB: fascisme en antisemitisme
De kern van de NSB-ideologie was een mix van nationalisme, anti-communisme en later voluit racisme. Ze zagen Nederland als een groot volk dat moest herenigen met Vlaanderen en zelfs delen van Scandinavië in een 'Diets Rijk'. Maar het meest schokkende was hun antisemitisme, oftewel Jodenhaat. Antisemitisme betekent de discriminerende en racistische behandeling van Joden puur op basis van hun etniciteit of religie. In het begin was de NSB nog niet zo extreem anti-Joods als de nazi's, Mussert vond dat Joden die zich aanpasten aan Nederland prima waren, maar vanaf 1936-1937 werd het feller. Ze verspreidden propaganda via kranten als Volk en Vaderland, waarin Joden werden afgeschilderd als geldwolven die de economie ondermijnden. Tijdens de oorlog steunden NSB'ers de Duitse anti-Joodse maatregelen voluit, zoals de Jodenster en deportaties. Dit maakt de NSB uniek in Nederland: het was de enige partij die openlijk collaboreerde en meedeed aan de vervolging van Joden. Voor een toetsvraag zoals 'Waarom steunde de NSB de Duitse bezetters?' kun je antwoorden: vanwege hun gedeelde ideologie van nationaalsocialisme en antisemitisme.
De rol van de NSB tijdens de Duitse bezetting
Toen de Duitsers Nederland binnenvielen in mei 1940, hoopten NSB'ers op een snelle machtsovername. Mussert werd zelfs even 'Leider' genoemd en kreeg een ontmoeting met Hitler, maar de nazi's zagen de NSB als nuttige dummy's, niet als echte partners. Toch kregen ze posten: NSB'ers werden burgemeesters, waarnemers bij de politie en zelfs ministers in het puppetkabinet van Arthur Seyss-Inquart. Ze hielpen mee met de Arbeitseinsatz, waarbij Nederlandse arbeiders gedwongen werden naar Duitsland te gaan voor werk. Maar de NSB maakte zich vooral schuldig aan het aanwijzen van Joden en het verraden van het verzet. Leden droegen zwarte hemden, liepen in uniform en intimideerden de bevolking. Het verzet sloeg hard terug: NSB'ers werden aangevallen, en hun hoofdkwartier in Den Haag ging in vlammen op. Tegen het einde van de oorlog, toen duidelijk werd dat Duitsland zou verliezen, stortte de NSB in. Mussert probeerde nog een laatste deal met de geallieerden, maar tevergeefs. Na de bevrijding werden duizenden NSB'ers gearresteerd, en Mussert zelf werd in 1946 geëxecuteerd. Dit laat zien hoe de NSB van opportunistische partij veranderde in een gehate collaborateursgroep.
De NSB en kamp Westerbork: een duister verband
Een concreet voorbeeld van NSB-betrokkenheid bij de Jodenvervolging is doorgangskamp Westerbork. Dit kamp werd al in 1939 gebouwd door de Nederlandse regering als Centraal Vluchtelingenkamp om Joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland op te vangen. Het lag in Drenthe, midden in de velden, en huisvestte eerst zo'n 700 vluchtelingen die daar relatief rustig leefden. Maar op 1 juli 1942 namen de nazi's het over en maakten er een doorgangskamp van. Dat betekent: een concentratiekamp waar gevangenen tijdelijk werden opgesloten voordat ze werden doorgestuurd naar vernietigingskampen zoals Auschwitz of Sobibor. Vanaf dat moment vertrokken er bijna elke dinsdag treinen vol Joden, meer dan 100.000 in totaal, naar de dood. NSB'ers speelden hierin een rol door Joden op te sporen, te registreren en naar Westerbork te brengen. Het kamp werd geleid door Joodse zelfbestuurders onder dwang, zoals Etty Hillesum, maar de echte macht lag bij de SS en hun Nederlandse handlangers, waaronder NSB'ers. Westerbork symboliseert perfect hoe Nederlandse collaborateurs meewerkten aan de Holocaust. Voor je examen: weet dat Westerbork geen vernietigingskamp was zelf, maar een doorvoerstation, en dat de NSB hielp bij de logistiek van deportaties.
Waarom is dit belangrijk voor je examen Geschiedenis BB?
De NSB laat zien hoe een kleine partij tijdens bezetting kon radicaliseren en meewerken aan genocide door antisemitisme en collaboratie. Vragen kunnen gaan over oorzaken van hun opkomst (economische crisis), hun ideologie (van fascisme naar nazisme), rol in de oorlog (collaboratie met nazi's) of gevolgen (proces na de oorlog). Denk na over tegenstellingen: waarom haatten veel Nederlanders de NSB, terwijl ze voor de oorlog nog stemmen kregen? Oefen met zinnen als: 'De NSB steunde de deportaties vanuit Westerbork omdat hun antisemitisme perfect aansloot bij de nazi-doelen.' Door dit te snappen, scoor je punten bij analysevragen. Leer de begrippen uit je hoofd, antisemitisme, NSB en Westerbork, en je bent klaar voor elke toets. Succes met stampen en oefenen!