De NSB tijdens de Tweede Wereldoorlog
Stel je voor: Nederland is bezet door de Duitsers, en er is een Nederlandse politieke partij die juist met de bezetters samenwerkt. Dat was de NSB, de Nationaal-Socialistische Beweging. Deze partij speelde een belangrijke rol in de Nederlandse geschiedenis tijdens de Tweede Wereldoorlog, vooral als collaborateurs. Voor je examen Geschiedenis is het cruciaal om te snappen wat de NSB precies was, hoe ze ontstonden en wat hun ideeën waren. Ze begonnen als een fascistisch groepje, maar werden steeds fanatieker en nazistisch, met een sterke focus op antisemitisme. Laten we dit stap voor stap uitpluizen, zodat je het goed kunt onthouden en toepassen op toetsvragen.
De NSB werd in 1931 opgericht door Anton Mussert, een ingenieur die teleurgesteld was in de democratie en het parlementaire stelsel. Mussert vond dat Nederland toe was aan een sterke leider en een corporatistische staat, geïnspireerd op het fascisme van Mussolini in Italië. In het begin was de NSB nog niet echt antisemitisch; ze wilden gewoon orde op zaken stellen met een autoritaire regering. Maar naarmate de jaren vorderden en de invloed van Hitlers nazi's groeide, schoof de partij op naar extreemrechts. Ze adopteerden de nationaalsocialistische ideeën, inclusief die vervelende rassenleer en Jodenhaat. Op verkiezingen haalden ze nooit meer dan acht zetels in de Tweede Kamer, dus voor de oorlog bleef hun invloed beperkt. Toch hadden ze rond 1940 zo'n honderdduizend leden, wat best veel was voor zo'n radicale club.
Antisemitisme en de ideologie van de NSB
Een kernbegrip dat je moet kennen, is antisemitisme. Dat is de discriminerende en racistische haat tegen Joden, gebaseerd op hun etniciteit of religie. Voor de NSB werd dit een centraal onderdeel van hun propaganda, vooral nadat Hitler aan de macht kwam in Duitsland. Ze schilderden Joden af als de schuldigen van alle problemen: economische crisis, communisme, kapitalisme, noem maar op. In pamfletten en toespraken riepen NSB'ers op tot een 'Judenrein Nederland', wat betekent zonder Joden. Dit antisemitisme was niet alleen woorden; het leidde tot concrete acties tijdens de bezetting. NSB'ers joelden mee bij razzia's, gaven Joodse buren aan en werkten mee aan de deportaties. Denk aan een voorbeeld: in Amsterdam liepen NSB'ers vaak mee met de Gruninger-affaire-achtige situaties, waar Joodse vluchtelingen werden opgejaagd. Voor je examen is dit toetsbaar: antisemitisme was een racistische ideologie die Joden als inferieur zag en hen uitsloot uit de samenleving.
De NSB-ideologie draaide om Nederland eerst: anti-katholiek, anti-communistisch en pro-Duits na 1940. Ze droomden van een Groot-Nederlands rijk, maar in de praktijk werden ze marionetten van de nazi's. Mussert zelf werd in 1942 benoemd tot 'Leider van het Nederlandse Volk', maar hij had bar weinig macht. De Duitsers gebruikten de NSB vooral om de bezetting soepeler te laten verlopen, zoals bij het werven van arbeiders voor Duitsland of het bestrijden van het verzet.
De rol van de NSB in de bezetting en kamp Westerbork
Toen de Duitsers Nederland binnenvielen in mei 1940, zagen NSB'ers hun kans. Ze hesen meteen de Nederlands-Duitse vlag en riepen 'Hou zee!' als groet. Tijdens de bezetting groeide hun invloed, maar ook hun haat tegen de bevolking. NSB'ers kregen baantjes bij de overheid, politie en zelfs in kampen. Een belangrijk voorbeeld is kamp Westerbork. Dit kamp werd al in 1939 gebouwd door de Nederlandse regering als Centraal Vluchtelingenkamp, om Joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland op te vangen. Het was bedoeld als tijdelijke opvang voor duizenden mensen die vluchtten voor de Jodenvervolging. Maar op 1 juli 1942 namen de nazi's het over en maakten er een doorgangskamp van. Dat betekent dat gevangenen daar werden verzameld om ze per trein door te sturen naar vernietigingskampen zoals Auschwitz of Sobibor.
NSB'ers waren betrokken bij Westerbork als bewakers en administrators. Onder leiding van kampcommandant Albert Konrad Gemmeker, met hulp van Nederlandse nazi's en NSB'ers, werden tienduizenden Joden 'weggeramd', zo noemden ze de wekelijkse transporten. Een bekend verhaal is dat van Anne Frank en haar familie; zij werden via Westerbork doorgestuurd. NSB'ers controleerden de barakken, verdeelden voedsel en selecteerden wie op transport ging. Dit maakte hen medeplichtig aan de Holocaust in Nederland, waarbij ruim 100.000 Joden werden vermoord. Na de oorlog werden veel NSB'ers berecht: Mussert werd geëxecuteerd in 1946, en duizenden anderen kregen celstraffen of werden onteigend.
Waarom de NSB mislukte en lessen voor nu
Uiteindelijk keerde het tij voor de NSB. Door hun collaboratie werden ze gehaat; ze kregen bijnamen als 'rakker' of 'moffenhoer'. Vanaf 1943 daalde hun ledental dramatisch door het verzet en de teleurstellingen van Mussert. Na de bevrijding in 1945 werden ze als landverraders gezien. Voor jouw examen is dit een perfect voorbeeld van hoe een kleine partij tijdens bezetting kon radicaliseren. Vragen kunnen gaan over: wat was de NSB? Hoe evolueerde hun ideologie? Wat deed Westerbork? Of: hoe hing antisemitisme samen met hun rol in de Jodenvervolging?
Door dit te begrijpen, snap je beter hoe propaganda en opportunisme een land kunnen splijten. Oefen met kaarten van Westerbork of tijdlijnen van NSB-verkiezingen om het vast te leggen. Zo scoor je punten op samenvattende vragen of bronanalyse over collaboratie. Succes met leren, je hebt dit!